Gjykatat japin dënime të të pabarabarta për dhunën seksuale gjatë luftës
Nga Selma Melez-Pezo
October 27, 2026
Një analizë e vendimeve gjyqësore të gjykatave të Bosnjës në çështjet e dhunës seksuale gjatë luftës tregon mospërputhje të thella në caktimin e dënimeve, një prirje për t’u dhënë më shumë peshë rrethanave lehtësuese dhe një dështim për të njohur ndikimin afatgjatë te të mbijetuarat.
Gruaja ishte 26 vjeçe kur u përdhunua në Sarajevën e kohës së luftës, në vitin 1992.
Ajo jetonte në lagjen Grbavica, e cila kontrollohej nga forcat serbe. Një ditë, teksa po shkonte në treg, ajo dhe një fqinje u ndaluan nga ushtarë me uniformë dhe u dërguan në një ndërtesë aty pranë. Ushtarët i grabitën fqinjën dhe e dërguan të largohej. Gruaja 26-vjeçare mbeti vetëm me njërin prej ushtarëve.
“Ai më vuri një armë në kokë dhe më detyroi ta kënaqja seksualisht me gojë”, tha ajo. “Fillova të villja.”
Ushtari, të cilin gruaja i dëgjoi ushtarët e tjerë ta thërrisnin Dragan, e çoi me armë në një shtëpi të braktisur, ku e urdhëroi të zhvishej.
“Iu luta”, kujtoi ajo. “Iu luta gjatë gjithë kohës. ‘Të lutem, mos e bëj; më lër të qetë’. I thashë se isha e virgjër, të mos ma bënte këtë, se do të ma shkatërronte jetën dhe se nuk do të mund të jetoja me këtë përvojë. Nuk i interesoi aspak.”
Dekada më vonë, përdhunuesi i saj nuk është ndëshkuar kurrë; gruaja u dha disa deklarata prokurorëve, por çështja nuk përparoi më tej për shkak të mungesës së provave.
Ata që kanë parë abuzuesit e tyre të dalin para gjyqit, pa përjashtim, kanë mbetur të zhgënjyer.
Ekspertët thonë se mospërputhje të theksuara kanë karakterizuar mënyrën se si ndëshkohen autorët e dhunës seksuale gjatë luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë. Rrethanave lehtësuese shpesh u jepet më shumë peshë sesa rrethanave rënduese, ndërsa viktimat shpesh mbeten me ndjesinë se trauma e tyre është shpërfillur.
“Nëse një dënim nuk është në përpjesëtim me rëndësinë e veprës penale, atëherë ai jo vetëm që minon shtetin e së drejtës, por edhe nuk përmbush qëllimin e tij kryesor, që është krijimi i një shoqërie ku akte të tilla nuk do të përsëriten”, tha Ajna Mahmiç Catiç, koordinatore ligjore në TRIAL International.
“Një politikë e paqëndrueshme e caktimit të dënimeve, e cila në thelb është e përcaktuar në mënyrë krejtësisht të pamjaftueshme, minon drejtpërdrejt besimin e të mbijetuarave te sistemi gjyqësor.”
Dhuna seksuale si mjet përndjekjeje
Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, me seli në Hagë, dënoi 32 persona për krime, përfshirë dhunën seksuale, të kryera gjatë luftës në Bosnjë, në periudhën 1992–1995.
Çështjet gjyqësore vërtetuan se dhuna seksuale u përdor krahas vrasjeve, rrahjeve, plaçkitjeve dhe krimeve të tjera si mjet për përndjekjen e njerëzve për shkak të përkatësisë së tyre etnike.
“Ne treguam se përdhunimi, skllavërimi, gjymtimi dhe format e tjera të dhunës seksuale ishin pjesë e një fushate më të gjerë përndjekjeje gjatë konfliktit, të përdorura për të mbjellë frikë dhe për ta detyruar popullsinë të largohej nga vendbanimet e saj të ligjshme”, thanë për BIRN Zyra e Prokurorit dhe Mekanizmi Ndërkombëtar Rezidual për Gjykatat Penale. “Kjo nuk u pranua menjëherë.”
Më parë, krimet e dhunës seksuale shpesh konsideroheshin akte personale, të motivuara nga epshi dhe dëshira seksuale, çka i dallonte ato nga aktet e tjera të dhunshme të kryera gjatë luftës.
“Kishte gjithashtu një prirje për ta cilësuar gabimisht dhunën seksuale si diçka ‘rastësore’ ose ‘oportuniste’, duke e shkëputur atë nga konteksti i luftës në të cilin ndodh”, thanë ata.
BIRN analizoi qindra çështje që lidhen me dhunën seksuale gjatë luftës, të trajtuara nga Gjykata e Bosnjës dhe Hercegovinës, gjykatat e rretheve në entitetin e Republikës Srpska, ku shumica e popullsisë është serbe, dhe gjykatat kantonale në entitetin e Federatës, ku shumica e popullsisë është boshnjake dhe kroate.
Çështje të tilla janë jashtëzakonisht të ndjeshme dhe shpesh të vështira për t’u ndjekur penalisht, tha Ivan Matesiç, zëvendëskryeprokuror i Bosnjës dhe drejtues i departamentit të krimeve të luftës pranë prokurorisë shtetërore.
Ai përmendi vështirësitë që lidhen me kalimin e kohës, traumën dhe cenueshmërinë e të mbijetuarave dhe dëshmitarëve, si dhe mungesën e dëshmitarëve dhe të provave.
“Hetimet pengohen gjithashtu sepse, në periudhën menjëherë pas kryerjes së krimeve, veprimet hetimore kryesisht nuk u ndërmorën ose u ndërmorën rrallë. Për këtë arsye, raportet e policisë dhe të organeve hetimore të asaj periudhe, në pjesën më të madhe, nuk ekzistojnë”, tha Matesiçi për BIRN.
Që nga përfundimi i luftës, Gjykata e Bosnjës dhe Hercegovinës ka dhënë 49 vendime përfundimtare në çështje që lidhen me krime kundër njerëzimit, 29 prej të cilave përfshinin krimin e përdhunimit. Gjithsej, 49 persona u shpallën fajtorë. Dënimet varionin nga pesë deri në 42 vjet burg. Disa nga viktimat ishin të mitura, të moshës 12, 15 dhe 16 vjeç. Disa u mbajtën të ndaluara për muaj të tërë dhe u përdhunuan çdo ditë.
E njëjta gjykatë ka dhënë 59 vendime përfundimtare në çështje që lidhen me krime kundër popullsisë civile, 31 prej të cilave përfshinin krimin e përdhunimit. Gjithsej, 40 persona u shpallën fajtorë dhe u dënuan me burgim nga katër deri në 13 vjet. Dënimet më të zakonshme ishin gjashtë dhe shtatë vjet burg.
Në disa raste, rrethanat familjare të të akuzuarve çuan në uljen e dënimeve, pavarësisht rëndësisë së krimeve dhe pasojave të qëndrueshme fizike dhe psikologjike që pësuan të mbijetuarat.
Thirrje për rishikimin e politikës së caktimit të dënimeve
Në nivel entitetesh, çështjet që përfshijnë dhunën seksuale gjatë luftës karakterizohen nga mospërputhja e vendimeve gjyqësore.
Në Federatë, dënimet varionin nga një vit deri në 13 vjet e gjashtë muaj burg, për vepra penale që përfshinin përdhunimin e grave, vajzave dhe burrave, përdhunimet e përsëritura, abuzimin seksual në kampe dhe kombinimin e dhunës seksuale me atë fizike.
Dënimi mesatar ishte pak më shumë se gjashtë vjet, ndërsa në disa raste autorët, përfshirë ata, viktimat e të cilëve ishin të mitura, u dënuan me vetëm një vit burg pasi kishin lidhur marrëveshje për pranimin e fajësisë. Marrëveshje të tilla mund t’i lejojnë autorit të dënuar t’i shmanget plotësisht burgimit, në këmbim të pagesës së një gjobe prej 18,000 eurosh.
Në Republikën Srpska, dënimet varionin nga dy deri në 15 vjet burg. Në rastet e dënimeve më të shkurtra, gjykatat iu referuan rrethanave lehtësuese. Në një rast, për shembull, Gjykata e Rrethit në Banja Luka përmendi faktin se i akuzuari ishte i mitur në moshë madhore në kohën kur ishte kryer vepra penale. Në disa raste, gjykatat nuk përmendën fare rrethana rënduese, pavarësisht se krimet përfshinin dhunë seksuale.
Në Federatë, disa gjykata kantonale përmendën si rrethana lehtësuese statusin martesor të të akuzuarit, faktin se ai kishte fëmijë dhe nuk kishte qenë i dënuar më parë, si dhe sjelljen e tij gjatë gjykimit. Në një rast, gjykata përmendi faktin se i akuzuari nuk kishte kryer vepra të tjera penale që nga kryerja e krimit në fjalë. Kalimi i kohës u konsiderua gjithashtu rrethanë lehtësuese, ashtu si edhe mosha e shtyrë e të akuzuarit.
Në Distriktin autonom të Brckos, dënimet varionin nga katër deri në 15 vjet burg dhe, më së shpeshti, nga katër deri në gjashtë vjet, madje edhe në rastet e përdhunimeve të përsëritura.
Ndër çështjet e Brckos është edhe ajo e Monika Karanit, një nga të paktat gra të dënuara për krime lufte në Bosnjë. Në vitin 2013, Karani u shpall fajtore për poshtërimin psikologjik dhe seksual të të ndaluarve në kampin “Luka”. Gjykata konstatoi se Karani e kishte detyruar një të ndaluar të zhvishej plotësisht, i kishte prekur organet gjenitale dhe e kishte detyruar atë ta prekte, duke e kërcënuar me vdekje.
Megjithëse konstatoi se veprimet e Karanit i kishin shkaktuar viktimës së saj vuajtje të mëdha psikologjike, gjykata e dënoi atë me vetëm katër vjet burg, nën minimumin e parashikuar me ligj.
Si rrethana lehtësuese, gjykata përmendi moshën e saj në kohën e kryerjes së veprës penale – 26 vjeçe – si dhe rrethanat e saj familjare dhe mungesën e dënimeve të mëparshme.
“Për fat të keq, dhuna seksuale lë pasoja afatgjata te viktimat dhe dënime të tilla të buta nuk pasqyrojnë rëndësinë e këtij krimi”, tha Midheta Kaloper, drejtuese e Shoqatës së Viktimave të Luftës – Foca 92-95.
Ekspertët thonë se dënimet tepër të buta minojnë besimin e publikut te sistemi gjyqësor dhe i dekurajojnë viktimat që të raportojnë dhunën.
“Pikërisht për këtë arsye, ka ardhur koha që politika e caktimit të dënimeve të rishikohet seriozisht”, tha Kaloper për BIRN.
“Institucionet dhe shoqëria duhet të dërgojnë një mesazh të qartë se akte të tilla nuk duhet të tolerohen. Shoqatat e viktimave kanë kërkuar dhe kanë bërë thirrje që këto çështje të gjykohen ekskluzivisht nga Gjykata e Bosnjës dhe Hercegovinës.”
“Disproporcion i vazhdueshëm prej kohësh”
Çështjet e analizuara nga BIRN karakterizohen vazhdimisht nga të njëjtat elemente: kërcënime me armë zjarri, thika dhe bomba. Të mbijetuarat shpesh kanë deklaruar se nuk kanë bërë rezistencë nga frika se mund të vriteshin; dhuna seksuale nuk ndodhte si një akt i izoluar, por si mjet kontrolli dhe frikësimi.
Sipas TRIAL International, vendimet gjyqësore shpesh nuk marrin parasysh traumën e thellë psikologjike dhe fizike me të cilën të mbijetuarat vazhdojnë të jetojnë, faktin se dhuna seksuale ndaj një personi të caktuar është kryer disa herë, se ato kishin familje dhe fëmijë, ose se ishin të mitura në kohën e ngjarjeve.
“Është vërejtur padyshim një disproporcion i vazhdueshëm prej kohësh midis rëndësisë së veprave penale dhe sanksioneve të shqiptuara”, tha Mahmiç Catiç, duke iu referuar çështjeve të gjykuara në Bosnjë.
Zbatimi i rrethanave lehtësuese dhe rënduese është “i paqëndrueshëm në të gjithë Bosnjën dhe Hercegovinën dhe, në disa raste, arbitrar”, tha ajo për BIRN.
Mahmiç Catiç shprehu gjithashtu shqetësim për përdorimin e marrëveshjeve për pranimin e fajësisë dhe praktikën e shndërrimit të një dënimi me një vit burg në gjobë.
“Si pasojë e një sjelljeje të tillë nga ana e gjykatave, disa kriminelë lufte të dënuar nuk kalojnë asnjë ditë të vetme në burg”, tha ajo.
“Ajo që është jashtëzakonisht e diskutueshme është fakti se palët e dëmtuara nuk kanë pothuajse aspak ndikim në lidhjen e marrëveshjes, në kushtet e saj apo në pranimin e marrëveshjes nga gjykata dhe në shqiptimin e dënimit të parashikuar në të”, tha ajo.
“Në fund, dënimi me burg për dhunën seksuale gjatë luftës është më i shkurtër se ai i parashikuar me ligj.”
Kaloper tha: “Kur gjykatat shqiptojnë dënime minimale për dhunën seksuale të provuar, dërgohet një mesazh jashtëzakonisht i rrezikshëm se rëndësia e kësaj vepre penale, si krim lufte, nuk është njohur dhe ndëshkuar në mënyrë të përshtatshme.”
Gjykata e Bosnjës dhe Hercegovinës tha se “përpiqet të sigurojë mbrojtjen dhe dinjitetin e dëshmitarëve dhe palëve të dëmtuara përmes ligjit. Kjo përfshin mundësinë e urdhërimit të masave mbrojtëse, në mënyrë që identiteti i dëshmitarëve të mos zbulohet, siç është dëshmia me pseudonim, si dhe masa shtesë mbrojtëse, si përdorimi i mjeteve teknike për ndryshimin e figurës dhe të zërit, duke i shtrembëruar ato gjatë dëshmisë”.
Gjatë dy viteve të fundit, Seksioni i Mbështetjes së Dëshmitarëve pranë gjykatës ka ofruar ndihmë dhe mbështetje për rreth 80–100 dëshmitarë në vit në çështjet e krimeve të luftës, nga të cilët afërsisht një e treta ishin dëshmitarë në çështje që përfshinin dhunë seksuale.
Gjykata e Bosnjës dhe Hercegovinës mbrojti bilancin e saj në trajtimin e çështjeve të dhunës seksuale gjatë luftës, duke i thënë BIRN-it:
“Numri i çështjeve të ndjekura penalisht dhe i dënimeve, politika e caktimit të dënimeve, si dhe vlera dhe numri i kërkesave pasurore-juridike të pranuara, dërgojnë një mesazh të qartë se dhuna seksuale gjatë luftës nuk do të mbetet pa u trajtuar.”
“Për më tepër, vlen të theksohet se në çështjet e gjykuara nga Gjykata e Bosnjës dhe Hercegovinës, duke filluar me çështjet e para që përfshinin dhunë seksuale, u përcaktua për herë të parë përpara çdo gjykate penale ndërkombëtare ose kombëtare se dhuna seksuale përbën krim kundër njerëzimit në formën e përndjekjes me bazë gjinore. E gjithë kjo mund t’i inkurajojë viktimat e krimeve që më parë nuk ishin dokumentuar të dalin përpara dhe t’i denoncojnë ato.”
